Акыллы кыз һәм тылсымлы көзге
(әкият)
Борын-борын заманда, Идел буенда, яшел урманнар кочагында, бер авыл булган. Әлеге авылда Галимә исемле ярлы гына бер кыз яшәгән. Аның әтисе урманчы булып эшләгән, әнисе исә өй эшләре белән мәшгуль булган. Галимә
бик акыллы, уңган һәм чиста күңелле кыз булып үскән. Көннәрдән бер көнне, Галимә әнисенә ярдәм итеп, коедан су алырга дип, чиләк күтәреп юлга чыккан. Кояш нурлары коеп тора, кошлар сайрый, ә Галимә үзенең моңлы тавышы белән бер җыр җырлап бара икән. Кинәт аның юлына бер карт бабай очраган. Карт бик арыган, йөзе саргайган, таягына таянып, көчкә генә атлый икән.
-Исәнме, кызым, суыңны эчәргә бирче, бик сусадым, юл йөреп арыдым,-дигән бабай.
Галимә бер сүз дә әйтмичә, чиләгенә су алып, картка эчәргә биргән. Карт суны эчеп бетергәч, кызга карап елмайган.
— Рәхмәт сиңа, кызым, йомшак күңелеңә. Синең бу изгелегеңә мин дә яхшылык белән генә җавап кайтарырга телим. Менә сиңа бер бүләк, — дип, карт капчыгыннан кечкенә генә бер көзге чыгарган.
Көзге гади түгел, бик матур, көмеш кырыйлы, энҗе белән бизәлгән икән.
— Бу гади көзге түгел, — дип дәвам иткән карт. -Ул тылсымлы. Син аны юлдаш ит, кайгырт, сакла. Сиңа авыр вакытта ярдәм итәр, акыл өйрәтер. Ләкин бер шартым бар: бу көзгедә үзеңнең күңелеңне генә түгел, ә башка кешеләрнең дә күңелен күрергә тырыш.
Шушы сүзләрне әйтеп, карт юкка чыккан, юкка чыкканмы, әллә болытка әйләнеп очып киткәнме — анысын Галимә белеп тә бетермәгән. Кыз бик гаҗәпләнгән, әмма бүләкне алып, өенә кайтып киткән.
Шул көннән башлап, Галимәнең тормышы үзгәрә башлаган. Көзге, чыннан да, тылсымлы булып чыккан. Аның аркылы Галимә кешеләрнең чын йөзен, аларның ниятләрен, күңелләрендәге яхшылыкны һәм яманлыкны күрә башлаган.
Бервакыт авылга бай бәкләрнең берсе кайткан. Аның исеме Хәсән булган. Ул бик бай, ләкин бик тәкәббер һәм саран кеше булып танылган. Аның күзенә бернәрсә дә күренми, кеше хәленә керә белми икән. Ул Галимәне күреп, аның матурлыгына гашыйк булган һәм өйләнергә теләгән. Хәсән Галимәнең әти-әнисенә зур күчтәнәчләр, акчалар тәкъдим иткән. Әти-әнисе баш тартырга курыккан, чөнки Хәсәндәй бай кешедән баш тарту — зур бәлага юлыгу кебек булыр иде.
Галимә тылсымлы көзгесенә караган һәм Хәсәннең күңелен күргән. Көзгедә аның йөрәге караңгы, саранлык һәм мәхәббәтсезлек белән тулган булып күренгән. Ул Галимәне яратмый, тик аның матурлыгына кызыгып, үз байлыгына тагын бер бизәк өстәргә тели икән.
— Юк, мин аңа кияүгә чыкмыйм, — дигән Галимә ныклы тавыш белән.
Хәсән моны ишеткәч, ярсып киткән, ачуы чиктән ашкан. Ул Галимәне һәм аның гаиләсен бөлгенлеккә төшерергә, авылдан куарга вәгъдә иткән.
Әти-әнисе бик кайгырган, нишләргә белми аптырап калган. Ә Галимә аларны юаткан:
— Курыкмагыз, әти- әни, безгә Аллаһы Тәгалә ярдәм итәр, безне яклар.
Шул арада авылга яңа кеше килеп урнашкан. Аның исеме Илдар булган. Ул ерак сәяхәтләрдән кайткан, күпне күргән, төрле халыкларның гореф-гадәтләрен өйрәнгән, акыллы һәм батыр егет икән. Илдар ярлы булса да, күңеле бай, кешеләргә ярдәм итәргә әзер, гадел һәм намуслы кеше булып чыккан.
Галимә аның белән очрашкач, көзгесенә караган. Көзгедә Илдарның йөрәге якты, мәрхәмәтле, намус белән тулган булып балкып тора икән. Егет тә Галимәне күргәч, аның акылына, матурлыгына, уңганлыгына сокланган.
Алар тиз арада дуслашканнар, бер-берсенә ышанып, серләрен уртаклаша башлаганнар. Илдар Хәсәннең явыз ниятләрен белгәч, Галимә гаиләсен якларга булган.
Хәсән дә тик тормаган. Ул үзенең байлыгына таянып, авылның аксакалларын, байларын үз ягына аударырга тырышкан, Галимәне яман сүзләр белән яманлаган, аны каргаган, бәхетсезлек теләгән. Галимәнең никадәр уңган, тыйнак, изге күңелле булуы, кешеләргә ярдәме, йомшак мөгамәләсе, акыллы киңәшләре авыл халкына күптән мәгълүм булган. Халык аны яраткан, аны хөрмәт иткән.
Авыл аксакаллары Хәсән белән Галимә арасындагы низагны тикшерергә җыелганнар. Бу мәҗлестә Илдар да катнашкан. Ул батырчылык белән сүз алган:
— Хөрмәтле аксакаллар! Галимә гаделсезлек корбаны. Аның гаебе юк. Ул үз йөрәге кушканча эшләде. Әгәр дә без кешеләрне акчага, байлыкка бәйләп бәяли башласак, дөньябызның хәле ничек булыр? Мәхәббәт, намус, изгелек -менә чын байлык! — дигән Илдар.
Халык аны алкышларга күмгән. Аксакаллар да аның белән килешкәннәр. Хәсәннең явызлыгы фаш ителгән, ул авылдан куып чыгарылган.
Галимә белән Илдарның мәхәббәте тагы да ныгыган. Алар өйләнешергә булганнар. Туй көнне бөтен авыл халкы җыелган, зур бәйрәм үткәрелгән. Галимәнең тылсымлы көзгесе дә бу туйда ялтырап, шатлыклы нурлар чәчеп торган.
Тормышлары матур, бәхетле генә дәвам иткән. Илдар игенчелек белән шөгыльләнгән, Галимә өй эшләрен оста башкарган, кешеләргә киңәше белән дә, эше белән дә ярдәм иткән. Аның тылсымлы көзгесе аңа һәрвакыт дөрес юлны күрсәтеп, акыллы киңәшләр биреп торган.
Еллар үткән. Галимә белән Илдарның балалары үскән. Аларга да әниләренең тылсымлы көзгесе кешеләрнең күңелен күрергә, яхшылык белән яманлыкны аерырга өйрәткәннәр..
— Онытмагыз, балакайларым, чын бәхет байлыкта түгел, затлы киемнәрдә дә түгел. Чын бәхет — күңел сафлыгында, яхшылык эшләүдә, кешеләргә ярдәм итүдә. Кешенең йөрәге нинди икәнен белергә теләсәгез, аның күзләренә карагыз. Күзләр — күңел көзгесе.
Галимәнең бу сүзләре авылда мәкаль булып таралган, әкият булып сөйләнгән. Шулай итеп, акыллы кыз Галимә үзенең изгелеге, сабырлыгы, акылы белән бәхетен тапкан, явызлыкны җиңгән. Ә тылсымлы көзге әле дә аның нәселеннән-нәселгә күчеп, яхшы кешеләргә ярдәм итеп, яман кешеләргә юл күрсәтеп тора, диләр.
Әкият тәмам, тыңлаучыларга сәлам!
КҮГӘРЧЕННӘР КАЙТКАН ЯК
(Әкият)
Борын-борын заманда, урманнары кояшка баш игән, чишмәләре көмеш кебек ялтыраган бер матур як булган. Бу якның исеме-Туган ил икән. Аның уртасында бер Имән үскән. Бик борынгы заманнардан бирле үсеп утыра икән инде бу Имән. Аның тамырлары җир астына шулкадәр тирән киткән, хәтта Җир-Әнинең йөрәгенә терәлгән, ди. Ботаклары күккә шулкадәр үрләгән, хәтта Кояшка ияреп йоклаган, ди. Шушы Имән төбендә зур гына бер авыл булган. Ә авыл өстенә бер Күгәрчен оя корган. Аның канатлары көмештәй ап-ак, күзләре зифа, мөлаем булган. Авыл балалары аны бик яраткан, чөнки Күгәрчен аларга ерак юллардан хәбәрләр алып кайткан.
Көннәрдән бер көнне күк йөзен кара болытлар каплаган. Яшен яшьнәгән, җил искән, яңгыр ява башлаган. Әлеге явыз Давыл Туган илнең матурлыгына көнләшеп, бөтен нәрсәне юк итәргә уйлаган икән. Менә ул авылга ташланган, өйләрне җимергән, агачларны аударган. Ә инде Имәнне күргәч, ачуыннан нишләргә дә белмәгән.
— Син биредә ничә гасыр торасың? Мин сине җир йөзеннән юк итәм! — дип кычкырган Давыл.
Һәм ул бөтен көче белән Имәнгә ташланган. Ботакларын сындырган, яфракларын йолкыган, тамырларын өзәргә тырышкан. Имән бирешергә уйламаган да, нык басып торган, чөнки аның тамырлары бик тирән, бик нык булган.
Авыл халкы куркып калган. Алар Күгәрченгә ялварганнар:
-Күгәрчен, син еракларны күрәсең, акыллысың! Нишләргә? Давыл Имәнне аудара, аннан безнең дә Туган илебез юкка чыга!
Күгәрчен канатларын кага да, авыл балаларына таба оча. Алар яшеннән куркып, бер өйгә сыенганнар икән.
— Балалар, сезнең кул көчегез юк, Давыл белән көрәшә алмассыз. Ләкин сезнең күңел җылыгыз бар. Тизрәк кулга-кул тотыныгыз, бер-берегезгә сыеныгыз! Берегезнең кулы салкын булса, икенчегезнең кулы җылытыр. Берегез куркып еласа, икенчегез аны юатыр. Барыгыз бергә булсагыз, сез Давылны җиңәрсез!-дигән күгәрчен.
Балалар кулга-кул тотына. Аларның кулларыннан җылылык тарала.
Авыл халкы да кулга-кул тотына, бер-берсенә терәк була. Шунда алар Имән янына киләләр дә, аның тирәсендә зур түгәрәк ясыйлар. Аларның йөрәк җылысы Имән тамырларына керә. Имән аякка баса. Тамырларын тагын да тирәнрәк җибәрә, ботакларын тагын да ныграк җәя.
Давыл караса, ни күрә: Имән генә түгел, бөтен авыл, бөтен халык бергә! Давыл аларга каршы тора алмавын аңлый. Ачуыннан ерак урманнар артына китә.
Кояш чыга. Авыл шатлана. Имән янында бәйрәм. Ә Күгәрчен оясына кайта һәм балаларына әйтә:
-Онытмагыз, балалар: Туган ил — ул зур Имән генә түгел, урманнар, чишмәләр генә дә түгел. Туган ил -ул сезнең үзегез дә. Сез бер-берегезне яратканда, бер-берегезгә терәк булганда гына Туган илегез мәңге яшәр.
Шуннан бирле авыл халкы бер-берсенә һәрвакыт булыша, кулга-кул тотынып яшиләр, ди. Ерак юлга чыгып китсәләр дә, Имән төбенә кайтып ял итәләр, Күгәрченнәрнең ак канатларын күреп, йөрәкләрен җылыталар, ди
Якты илләр күп, ләкин Күгәрченнәр һәрчак үз ояларына кайта. Ник дигәндә, алар белә: читтә — алтын таҗ булганчы, туган якның бер чәчәге булу яхшырак.
